عوامل اجتماعی مؤثر بر میزان مشارکت شهروندان در امور شهری

مشارکت و عدم مشارکت مردم می تواند برنامه ریزی های یک شهر یا منطقه را تحت تاثیر قرار داده، روند برنامه ریزی را سرعت بخشیده یا کند نماید و رویارویی صحیح با مشکلاتی که شهرهای مهم جهان با آن درگیر هستند، تنها با بهره گیری درست و بهینه از توان و استعدادهای موجود در شهروندان و شهرها در قالب برنامه های مشارکتی قابل دستیابی است. از این رو بررسی موانع و مشکلات مشارکت مردم در امور شهری در یک منطقه یا شهر به روشن شدن موضوع مشارکت کمک خواهد کرد.  

 

 

در دهه های اخیر مفهوم مشارکت همواره در عمق فرآیندهای توسعه جای گرفته و جنبش های مردمی، تاثیر عوامل انسانی ناشی از مشارکت را در موفقیت پروژه ها ثابت نموده است. کورت لوین محقق آلمانی معتقد است که مشارکت، از ایستادگی مردم در برابر دگرگونی  و نوآوری و نوسازی می کاهد و بر سازگاری آنان می افزاید. در فضای مشارکتی، تمارضات و ستیزه ها جای خود را به همکاری و تعاون می دهد. تجربه ی کشورهای مختلف جهان در طرح های توسعه شهری نشان می دهد موفقیت طرح ها در بسیاری موارد از قدرت دولت خارج  بوده و در گروی مشارکت مردم و نهادهای ملی است و تنها با جلب اعتماد عمومی وتشویق مردم در مراحل مختلف طرح و استفاده از مشاوره ی عمومی می توان به موفقیت های مطلوب دست یافت. در جوامع پیشرفته، مشارکت مردم در برنامه های شهری نهادینه و حقوق و  تکالیف مدیران شهری و شهروندان کاملا مشخص شده است و مشارکت از مرحله ی طراحی برنامه ها و الگوهای علمی- اجرایی تا ارائه و تصویب، اجرا و نظارت ادامه دارد. الگوهای برنامه ریزی مشارکتی، اعتماد شهروندان به نتایج به دست آمده را افزایش می دهد، میزان دقت، حساسیت و ابعاد آن را روشن می سازد و مشارکت واقعی و هدفمند آنان را تضمین می کند. در این فرآیند، مشارکت نه تنها هزینه محسوب نمی شود بلکه به ارتقای کیفیت زندگی، آرامش و آسایش شهروندان منجر می شود؛ اما درکشور ما، آنجا که از مشارکت شهروندان سخنی رانده می شود، بیشتر مشارکت توده ای و فاقد نظم و انسجام است و فقدان طبقه بندی نیازها و خواستها در این زمینه نمود دارد . این نوع مشارکت <در مواردی>راهگشا نیست بلکه<گاهی> مسائل و مشکلات متعددی به دنبال خواهد داشت. بنابراین مشکلات ناشی از عدم مشارکت و مشارکت محدود در فعالیتهای اجتماعی شهری در جامعه ای که در دوران گذار از جامعه ی سنتی به مدرن است، به عنوان یک مساله ی اساسی در مدیریت شهری است و تنها با بهره گیری درست و بهینه از توان ها و استعدادهای موجود شهروندان در قالب برنامه ی مشارکتی، قابل دستیابی است.

در همین ارتباط پژوهشی در رابطه با سنجش عوامل اجتماعی موثر بر مشارکت شهروندان منطقه ی  اصفهان در امور شهری صورت گرفته است؛ در این پژوهش پس از طرح سؤال آغازین و ارائه ی هدف پژوهش براساس چهارچوب نظری، فرضیه های تحقیق  شکل گرفته و برای آزمون روابط متغیرها فرضیه های مطرح شده، حجمی از نمونه افراد ساکن منطقه سیزده اصفهان به صورت خوشه ای و چند مرحله ای انتخاب شدند و با روش پیمایشی با ابزار پرسشنامه مورد بررسی قرار گرفتند. روش تحقیق این پژوهش، پیمایشی و ابزار جمع آوری اطلاعات را پرسشنامه محقق ساخته که رایج ترین تکنیک مورد استفاده ی پیمایشی است. پس از آن داده های بدست آمده با استفاده از نرم افزار و روش های آماری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.

جامعه ی آماری تحقیق  همه ی شهروندان بالای سی و هشت سال منطقه ی سیزده شهر اصفهان را در بر گرفته که تعداد آنها طبق آمار سال نود بحدود یکصد و هشت هزار نفر بوده است. در این پژوهش سعی بر آن شده است که به یک پرسش اساسی پاسخ داده شود:کدام عوامل بر مشارکت شهروندان در امور شهری  تاثیرگذارترند؟ این پژوهش در پی شناخت عواملی بوده است که می تواند بر میزان مشارکت شهروندان در اداره ی امور شهری مؤثر باشند. در راه رسیدن به این هدف اصلی برخی از اهداف جزیی تر به شرح زیر هم مورد نظر قرار گرفته است:

 

بررسی نحوه ی مشارکت های مردمی در امور شهری

بررسی جایگاه شهروندان در فعالیت های شهرداری

ارزیابی میزان ارتباط مردم با شهرداری و علل اصلی این ارتباط

زمینه سازی فرهنگی و اجتماعی برای آگاه سازی بین شهرداری و شهروندان

تعیین میزان تعامل شهروندان با شهرداری و اطلاع یافتن از فعالیت های مختلف آن

فرضیه های تحقیق :

- بین میزان اعتماد )نهادی( شهروندان به شهرداری و مشارکت اجتماعی آنان رابطه معناداری وجود دارد.

- بین میزان رضایت مندی اجتماعی شهروندان از فعالیت های شهرداری و مشارکت اجتماعی رابطه معناداری وجود دارد.

 -بین میزان احساس امنیت اجتماعی شهروندان و میزان مشارکت اجتماعی آنان رابطه ای وجود دارد.

-بین پایگاه اجتماعی - اقتصادی شهرندان و میزان مشارکت اجتماعی آنان تفاوت معناداری وجود دارد.

- بین وضعیت سکونت شهروندان و میزان مشارکت اجتماعی آنان تفاوت معناداری وجود دارد.

- بین مدت  سکونت شهروندان و میزان مشارکت آنان تفاوت معناداری وجود دارد.

نتیجه گیری:

 نتایج به دست آمده بیانگر رابطه ی معناداری بین متغیرهای مستقل )اعتماد نهادی، رضایت اجتماعی، امنیت اجتماعی و مدت زمان سکونت(  با مشارکت است. در حالی که برطبق یافته های پژوهش بین متغیرهای مستقل پایگاه اجتماعی اقتصادی و نوع مالکیت  با مشارکت رابطه معناداری وجود ندارد. الگوی نهایی نشان داد که بیشتر از همه، متغیر مستقل اعتماد نهادی در مشارکت اجتماعی موثر است.

باتوجه به این که  هم امنیت و هم مشارکت جزء حقوق شهروندی است، بالا یا پایین بودن هر یک از آنها در متغیر دیگری تاثیرگذار است و یافته های تحقیق هم نشان از رابطه ی معناداری بین امنیت اجتماعی و مشارکت اجتماعی دارد. افزایش امنیت اجتماعی در جامعه می تواند روند مشارکت افراد را در امور شهری بهبود بخشد. در بررسی رابطه ی بین پایگاه اجتماعی -  اقتصادی شهروندان با مشارکت، نتایج به دست آمده از این تحقیق بیانگر عدم وجود رابطه ی معنادار بین پایگاه اجتماعی -  اقتصادی است؛ یعنی مشارکت افراد براساس پایگاه های مختلف  معنادار نیست و این همسو با نتایج دیگر تحقیقات پیشین است. درباره ی نوع مسکن و میزان مشارکت اجتماعی شهروندان مشخص شد که نوع مالکیت در انگیزه ی مشارکت خانوارها بی تاثیر است بدین معنی که خانوارهایی که دارای مالکیت هستند و آنهایی که مالکیت ندارند، به میزان یکسان برای مشارکت اجتماعی انگیزه دارند. این فرضیه هم براساس یافته های یکی از تحقیقات پیشین  رسم شده است. بررسی متغیر مدت زمان سکونت هم نشان می دهد که بین متغیر مورد نظر و میزان مشارکت شهروندان رابطه ی معناداری وجود دارد؛ هرچه شهروندان بیشتر در یک محل سکونت داشته باشند، مشارکت آنها بیشتر است.

مشارکت مردم و بهره گیری از توان بالقوه ای که در تک تک افراد برای اداره ی امور شهر و جامعه وجود دارد قطعاً در روند توسعه ی شهری مؤثر است. گسترش شهرنشینی در واقع توسعه ی بیش از حد شهرنشینی و به دنبال آن مشکلات خاص زندگی شهری، بیش از پیش توجه به راهبردها و چاره های سودمند را ضروری ساخته است. مدیریت شهری  می تواند بستری را فراهم کند که هر شهروندی مطابق با توان و امکانات خود به بهبود کیفیت امور شهری کمک کند.

بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر میزان مشارکت شهروندان در امور شهری )مطالعه ی موردی: منطقه ی سیزده شهر اصفهان(

مطالعات جامعه شناسی سال چهارم شماره دوازدهم  ابراهیم انصاری حمید تاج الدین

تدوین: مهدی شادمان